و در مجمع البيان در ذيل آيه * ( « كانُوا قَلِيلًا مِنَ اللَّيْلِ ما يَهْجَعُونَ » ) * مىگويد : بعضى گفته‌اند معنايش اين است كه : كمترين شبى است كه بر آنان بگذرد ، مگر آنكه مشغول نمازند - اين معنا از امام صادق ( ع ) نقل شده « 1 » . و در همان كتاب در ذيل كلام خداى تعالى كه مىفرمايد : * ( « وَبِالأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ » ) * ، مىگويد : امام صادق ( ع ) فرموده : منظور اين است كه در نماز وتر ، كه آخرين نماز شب است ، و در نزديكهاى صبح انجام مىشود ، هفتاد بار استغفار مىكنند « 2 » . و در الدر المنثور است كه ابن مردويه از انس روايت كرده كه گفت : رسول خدا ( ص ) فرمود : براى شبزنده دارى و نماز شب ، آخر شب را بيشتر از اول شب دوست دارم چون خداى تعالى فرموده : * ( « وَبِالأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ » ) * « 3 » . و در همان كتابست كه ابن مردويه از ابن عمر از رسول خدا ( ص ) روايت كرده كه در پاسخ كسى كه از معناى جمله * ( « وَبِالأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ » ) * پرسيد ، فرمود : يعنى نماز مىخوانند « 4 » . مؤلف : شايد تفسير استغفار به نماز از اين جهت است كه استغفار جزئى از نماز شب ، يعنى نماز وتر است ، هم چنان كه در آيه « وَقُرْآنَ الْفَجْرِ إِنَّ قُرْآنَ الْفَجْرِ كانَ مَشْهُوداً » « 5 » منظور از « قرآن فجر » همان نماز است . و در تفسير قمى در ذيل آيه * ( « وَفِي أَمْوالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ » ) * فرموده : سائل كسى است كه سؤال مىكند ، و محروم كسى است كه از تلاشش جلوگيرى شده است « 6 » . و در تهذيب به سند خود از صفوان جمال از امام صادق ( ع ) روايت كرده كه در معناى همان آيه فرموده : محروم ، آن اهل حرفه اى است كه مزد روزانه اش كفاف خريد و فروشش را نمىدهد « 7 » . و نيز مىگويد : در روايتى ديگر آمده كه امام باقر و امام صادق ( ع ) فرمودند : محروم مردى است كه در عقلش كمبودى نيست ، و اهل حرفه هم هست ، ولى تنگ روزى است « 8 » .

--> ( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 155 . ( 3 و 4 ) الدر المنثور ، ج 6 ، ص 113 . ( 5 ) سوره اسرى ، آيه 78 . ( 6 ) تفسير قمى ، ج 2 ، ص 330 . ( 7 و 8 ) نور الثقلين ، ج 5 ، ص 123 ، به نقل از تهذيب .